Thu Masa.
Jc. 1995 November kha ni (29) ni pan kipan Pasian in hong hopih aa, thu hong pia hi. Pasian in kong thupiak khem peuh ciamteh in hong ci hi. Kong thupiak khempeuh ka thuzui mi te omna khua khempeuh ah pai kawikawi-in na genkhia ding hi, ci-in hong sawl hi. Tua bang aa Pasian hong sawlna mah bang in a khua a khua ah nih vei mah pai-in konggenkhia hi. Tu-in nihvei genkhiat na kongsawl bangin zo na hih manin, laibutawh ciaptehna thutomno-in suak sak in ci-in, Jc. 1999 November (29) ni-in thu hong pia hi.
Thupiak sawlna zui-in Pasian thutomno ciaptehna laibu tawh ka hong suaksak hi. Hih hong sisuaksak Pasian thu tomnote in Jc. 1995 November (29) pan Jc. 1999 December (20) ni kikal sungthu hi aa, a banban aa hong piak Pasian thu manpha hong kisuak sak nailo tampitak omlai hi. Hih hong sisuaksak nilo Pasian thu manphate thu zui-mi tampite ii ngaihsutna leh lunggulhna lung lawpna tawh ki zui aa, sepzomlai dingin hoih kisa mahmah hi.
Laibu suahsakna ding aa, ka nget ngal leh tha, sumleh paai tawh hong huh Upa, siate leh thuzui mi muante tungah vantung kumpi vang lianbel i Pa in a kicing a bei ngeilo a tul ngeilo thupha hong piaksak ta hen.
(KAM SUAN MANG)
PASIAN ZAT
Sepna phual:
Lailui Khua.
30-12-1999.
Ps. 9098
PIAN KHIATNA
1) Pasian:-
A kipat cil in Pasian ka om hi. Kei mah in a siangtho khaa nuntaakna ka hihi.
2) Vantung innpi:-
A kipat cil in vantunggam a dawl dawl te ka bawlma in vantung innpi ka bawl masa aa, vantung innpi in leitung a zaina a zahsawm simin ka bawl hi.
3) Vatung gam a dawldawl:-
Vantung innpi ka bawlkhit ciang in, vantunggam a dawldawl te ka bawl hi.
4) Vantung mi:-
Vantung innpi leh vantunggam a dawldawl te ka bawl khit ciangin, van tungmi, vantung galkap te ka bawl hi.
5) Van awngthawl:-
Vantungmi vantung galkap te ka bawlkhit ciangin, van awngthawl ka bawl hi.
6) Ni:-
Van awngthawl ka bawlkhit ciangin, ni ka bawl hi.
7) Kha:-
Ni ka bawlkhit ciangin kha ka bawl hi.
8) Aksi:-
Kha ka bawlkhit ciangin, Aksi ka bawl hi.
9) Leitung:-
Aksi ka bawlkhit ciangin, leitung ka bawl hi.
10) Huih:-
Leitung ka bawlkhit ciangin, huih ka bawl hi.
11) Tui:-
Huih ka bawlkhit ciangin, tui ka bawl hi.
12) Tui sung ganhing:-
Tui ka bawlkhit ciangin, tuisung ganhing namkim ka bawl hi.
13) Singkung lopa:-
Tuisung ganhing ka bawlkhit ciangin, singkung lopa ka bawl hi.
14) Gamlak ganhing:-
Singkung lopate ka bawl khit ciangin gamlak ganhing ka bawl hi. Gamlak ganhingte a mautawh kituak dingin ngaihsutna a omna dingleh a nuntaakna dingin ka bawl hi.
15) Mihing:-
Ganhingte ka bawlkhit ciangin lei tung mihing na pianna dingun, vantung mi nu leh pa leitungah ka koih hi. Vantungmite sung pan a piangna hih manun mihing kong ci hi. Mihingte in leitung aa om nek ding ka bawl khempeuhte ne aa, ki vaakna na zat theih khit uh ciangin, vantungmi nu leh pate ka kiangah ka ciah sak kik hi.
Vantung innpi, vantunggam a dawldawl, ni, kha, aksi, leitungte ka vangliatna tawh ka bawl a hih manin bawlna a tuamciat ahi hi.
16) Dawi:-
Dawite in vantungmi ka thu hong manglote leh misisa khaa kei kiang hong tunglote ahi hi. Vantungmi ka thu hong manglo aa, dawi a suakte-in van awngthawl, kha, aksi, leitung, leisung, tuitung, tuisung, mualsanglian, keenpi lian, singpilian, suangpi lian te leh a thanghuai a ninte lak ah teengin a om thei uh hi. Tua bang in dawite in a omna ding uh mun a zong ciat hi.
VANTUNG GAMNUAM THU
1) Vantung Pasian gamnuam:-
Vantung ka gamnuam in ka vangliatna tawh taangin ni-tawh genteh theih lohzah dongin alamdang tanna leh nopcitna tawh kidim kisapna peuh mah a om ngeilo nuntaakna mun ahi hi. Ka gamnuamin vantungmi, vantung galkap, van misiangtho te a kicing nuntaak tawntung na innpi ahi hi. Vantung mi, vantung galkap, van misingtho te in ka vang liatna tawh taangin kei nuntaak bangin nunta tawntung hi.
2) Vantung gam ki-ukna a dawldawl:-
Keimah in ka bawlsa nate khempeuh ka uk hi.
Ka ukte ka thupiakna bangin vantung Tapa in asem hi.
Vantung Tapa in ka thupiak ka sawlna zui-in vantung mi lai-at te a sawl hi.
Lai-at te in vantungmi, vantung galkap, van misiangtho te sawl in vantung gam a dawldawl a uk- biakna a tuamtuam te ii vangliante uk-in thu a pia sak hi.
Vantung a dawldawl a-uk biakna tuamtuam te ii vangliante in vantung mi, vantung galkap, van misiangtho te thupiak na bangin a mau thuzuite lak ah apiang ding thute a hilkhia dingin, leitung mihing sawltak a nei ciat uh hi.
3) Vantung ka gamnuam ah ka Tapa Pau Cin Hau ii na sep:-
a) Leitung aa om ka thuzui mite in ka tapa Pau Cin Hau min tawh nongnget khempeuh uh ka tapa in hong gen aa ka sang hi.
b) Leitungmi ka thuzui mite in, vantungmi, vantung galkap nongnget uh ciangin, ka tapa Pau Cin Hau in hong gen ahih mann ka sang aa, ka hong pia hi.
c) Ka tapa Pau Cin Hau mintawh nongnget khempeuh uh ciamteh in ka kipsak hi. Tua ahih manin deih nongnget uh cianginleh vantungmi, vantung galkap nongnget te uh ka tapa minlo tawh kongpia kei ding hi.
d) Keima tungah vantungmi, vantung galkap te ka tapa min tawh nongnget uh ciangin, nongnget na uh zui-in vantung Tapa thu ka pia hi. Vantung Tapa in nget zah zui in vantungmi lai-at, vantung galkap lai at-atte thu a pia hi. Lai-atte in vantungmi, vantung galkap te thupia in a pai sak hi.
4) Vantung innpi ah minphatna hun:-
Vantung ka innpi sungah van tungmi, vantung galkap, van misiangtho te in ka bawlsa nate khempeuh, ni, kha, aksi, leitung ka bawlsa hun zui leh vantung kha simna hunzui-in ka min a phat huh hi. Ka min aphat uh ciangin, Paainala, Siangsawnla, la guui dawngkuate, tawh a gingthei tum theih tuamtuamte zangh-in sa diamdiam uh aa, limtawh lak in minphat in ahun zui-in hong nei den uh hi. Tua ahih manin, no leitung mihingte in zong, vantungm, vantun galkap, van misiangtho te mah bangin ka bawlsa vantung kha simna hunzui-in, ka min phatna, na zangthei ding uh hi.
LEITUNG THU
1) Leitung mihing piancilna:-
A kipatcil in leitung mihingte pianna dingin vantungmi ka bawl hi. Vantungmi ka bawlte mihing pianna dingin, leitungah ka koih hi.
Mihingte-in napiancil-un na pau thei kei uh aa, na hai mahmah uh hi. Tua hunlai in, dingtangsa in na pai thei kei uh aa, ganhing pai mah tawh kibangin na om uh hi. Ganhingte lak ah om in, gamta khawm, lum khawm anne khawm, tui dawnkhawm in na om uh hi. Na mul uh pha mahmah in ganhingte utbangbang na-ut uh hi. Ganhing te nek khempeuh na duh hi hi.
Ganhingte in kua nei aa, bu bawl te na muh ciangin, mihingte inzong omna ding zongin, na bawl uh hi. Ganhingte nu khat leh pa khat a ki thuah na muh uh ciangin, nupa kiteenna na thei uh hi. Tua hunma in ta na nei khawm ngeingai uh hi. Ganhing nupa kopte in a omna ding a gamtatna ding a tuam zon uh aa, tua zui-in mihingte na gamta uh hi. Ganhingte a hamzia zui-in min vawhna leh kihona na nei uh hi.
Mihingte in ganhing nupa a tang tente tenna zui-in kikhenna om namkhat hamzia tatzia zui-in, kihona leh min vawhna om ahih manin, min vawh na leh kihona atuamtek in piang hi. Ganhing ham namkhat leh namkhat a kilam danna zui-in pau leh gamtatna atuamtek in hong piangkhia hi. Hih bang in ganhing leh mihingte kum tampi na omkhawm uh hi.
Ganhingte in mihingte tungah gimna hong pia thei uh hi. Tua bang aa, gimna hong piaklohna dingun, a mau lungkimna ding ganhing biakpiakna na nei uh hi. A duh dinguh na pia uh hi.
Ganhing biakpiakna kumtampi na neihkhit uh ciangin, hamsalua sa in ganhing tangin, khuazing biakpiak na, nanei uh hi. Ganhingleh mihingte ii na duh nadeih khempeuh uh tawh biakpiakna nanei uh hi.
Khuazing biakpiakna na neih khit uh ciangin, khuazing a piangsak khuavaak hi ding hi, ci-in khuavaak nabia uh hi. Hihbang biakpiaknate nuam salo, haksa sa-in anuam dingdang na zong uh hi.
Khuavaak biakpiakna khit ciangin, khuavaak apiangsak leitangh hi ding hi, ci-in leitangh biakpiakna a piang hi.
Leitangh biakpiakna khit ciang in nitaang biakpiakna nanei leuleu uh hi. Nitaang biakpiakna khit ciangin, na kihtaak uh thupi nasak uh mualsang lian, singpilian, keensangliante biak piakna nanei leuleu uh hi.
Suangpilian, keenpilian te biakpiakna hun sungah nisa ii lenh suang paakte nabia uhhi. Tua hun sungah suangleh suang khawngin taat aa, sing leh suang nawtgawp in mei a piang hi. Suangtumlian, keensanglian te khit ciang in, meii biakpiakna a om leuleu hi.
Meii biakpiakna te ah ganhing biakpiakna mah bangin biakpiakna ki bang, piakna zong kibang hi. Meii biak piakna sungin, emdan, a minsa aa neek theihna ziate hong phawk khia uh hi.
Mei biakpiakna khit ciangin tui biak biakna omleuleu aa, tuitung aa na khat peuhpeuh ii liim a suakte a bia na hi uh hi. Ganhing biakpiakna mah bangin na liim te uh na bia uh aa, tui aa, naliimte uh bawh in tuisung ah tuak aa, biak piakna na nei uh hi.
Tui biakpiakna khit ciangin tui sung aa, naliimte sangun a kilangh zaw a om dawite hong kilangh khia ta hi. Dawi hong kilatkhiat ciangin, dawi biak piakna nanei uh aa, dawite deih na bang nasem in, a mau omna ah na om uh hi. A maute kizepzia na muh bang un, na kizem uh hi.
2) Dawi mangpa uk hun sung:-
Mihingte thu kongpiakma in dawite tawh na omkhawm uh hi. Dawi te in mihingte ii thupit saknading leh belhnopna dingin mihingte pumpi a deihbangin hong zangh uh hi. Mihing te panmun (Za') piakna hong nei uh hi. Mihingte napumpi uh leh nakhaa uh a deih bangin hong zangh uh hi. Pan mun (Za') hong piakna ah luzang ah kii guan in pumpi tungah mul phasak aa, khutcinte sausak hi. Hapaak hong guan hi. Tua mah bangin dawite in a deih bangin hong zangh hong ukmah bangin mihing khat leh khat na ngawn ki-ukcipna thu hong koih uh hi. Dawi te in mihingte' thupitsak ding, kih taak ding deihna in biak hong neisak hi.
Ukna lamah a baihthei a ol thei pen dingin, mihing khat leh khat tungnun kituhna, vang kilaaksakna tawh mihingte hong bum aa, a vallua lungsim ngaih sutna, a vallua neek leh dawn dongin, hong puasak aa, a maumi a mausa suah theihna dingdong, thah leh mat, gawhleh lup zu leh sa zatna lam tawh hong zol aa hong zo uh hi. Mihingte a ding kicing tak aa, kong piak khempeuh dawite in amau deihna bangin hong neksak hong zatsak uh aa, note pumpi leh kongpiaksa na khem peuhte uk in zanghkhin uh hi.
3) Leitung mihingte Pasian hopih cilna leh kizop theihna:-
Keimah na Pa Pasian in kongpian saksa leitung mihing ka tate dawi gilo te bawlsiatna bekbek tawh na kidim uh aa, na pumpi uh leh kongpiaksa si san aa kipan na khempeuh dawi gilo te biakpiakna in hong kinei sak hi.
Tua a hih manin ka bawlsa khempeuh leh ka nuntaakna tawh kong piansaksa ka tete hong it ka hih manin, dawite bawlsiatna pan ka vang liatna tawh a sawpsiang dingin kei ma "aw" tawh tangko khia ding aa ka sawl ka ta Nuam Dim kongpai sak hi.
Kata Nuam Dim in ka vangliat na "aw" te a tangko khit ciangin ka van tung vangliatna tawh ka bawl ka tate leh ka piansak na khempeuh ka vang liatna "aw" leh thu tawh a sawpsiang dingin kei taangin ka tapa Pau Cin Hau kong paisak hi. Kata Pau Cin Hau in ka vangliatna "aw" leh thu tawh ka bawlsa ka tate leh na khempeuh hong sawp siang khit ciangin, leitung mihing te in ka bawlsa nuntaakna anei, a neilo na khempeuh zattheihna dingin, no te pumpi leh vantungmi, vantung galkapte kikop khawm aa, vangliatna "aw" leh thu zattheihna ding, kei tawh ki zopna a kip tawntungna ding vantung innpi ciahsak theihna ding ka honsakna vantung leh leitung konghonna a zatkhit ciangin keima taang aa, hong pai ka ta Pau Cin Hau in vantung ka innpi ka gamnuam ah a hong ciah kikta hi.
4) Pasian thuzuite aa ding vantung mi, vantung galkapte na sep:-
a) Vantungmite in ka min phatna Zum innpi sung Tapa limleh meel tungah Kei leh Tapa, leitung mihingte khempeuh tawh kizopna hong bawlsak hi.
b) Vantungmite in mihingte teen na innsung Tapa lim leh meel tung ah Pa leh Tapa mihingte teenna innsung leh innhuang sung a om mihingte tawh kizopna hong bawlsak hi.
c) Tapa lim leh meel tungpan kizop na hong bawlsak vantungmite in vantung khaa simna zui-in, a hunhun in a kilaih uh hi.
5) Vantungmi, vantung galkapte ki-ukna zui-in a na sep:-
Vantung galkap tul zakhat a ki sap ciangin vantungmi guk in uk aa, dawite omna a sim uh hi.
Vantung galkap tul sawmnga a ki sap ciangin vantungmi thum in a uk hi.
Vantung galkap tulsawmli leh tul sawmnih kikal a kisap ciangin van tungmi nih in a uk hi.
Vantung galkap tulsawm ciang in, vantungmi khat in a uk hi.
Vantung galkapte in dawite a sim uh ciangin a khutsung ah galvan zat nei ciat uh aa, adeih bangbangin a piang sak uh hi.
6) Vantung innpi ciahna:-
Leitung mihing ka thuzui ka gam nuam a ngahding misisa khaa pen, vantungmi, vantung galkapte in van tung pan leitungah paisuk in vantung puan a silhsak uh hi. Vantung puan a kisilhsak van mi siangtho in vantung mi, vantung galkapte tung aa ka vang liatna tawh a taangte bangin taanna lamdang a nei pah uh hi. Vantungmi, vantung galkapte in van misiangtho hong paipih uh aa, vantung ka gam nuam ah hong ciahpih uh hi.
Van misiangtho hong tun ciangin, vantungmi a hi vantung kongkhak cingte in kong a hon uh hi. Kong honna a om khit ciangin, vantung innpi sung hong lut aa, vantung mite in peengkuul mut uh hi. Tua laitak in vantungmi, vantung galkap, van misiangthote in ka minphatna la sak kawm in, limtawh lak ziahziah uh aa, a na dawn uh hi. Van tungmi, vantung galkapte in van mi siangtho a suakthak misite khaa aa ding van mi singtho suahpawi a bawlsak uh hi.
7) Leitungah Pasian minphatna pawipi:-
Leitungah Pasian minphatna pawipi ahi misiangtho pawi leh leitung vantung kong kihonna pawipi te kibawl hi.
Mi siangtho pawi ahi kumcinni te leh vantung leitung konghonna pawipi ahi Tapa nite ah vantungmi nih, vantung galkap nih, van misiangthote nih ciat Pa innpi zum innpi sungah hong pai uh hi.
Vantungmi, vantung galkap, van misiangtho a hong paite-in leitung mihing ka tate in nongnget khempeuh uh ciamtehin leitung ka min nong phat na uh ka innpi sung ah vantungmi lii te' ciaptehna tawh gawmin hong puak hong gen uh hi. Tua bang aa hong puak leitung mihing ka tate nongnget uh zat masak ding, zat nunung ding, zatpah ding, zatnailoh ding, zat theihloh ding dongah ka hong khensak hi.
Inn aa kizopna Tapa limleh meel a ngak vantungmi-in deih nong ngette khempeuh uh hong gen hi. Van tungmi in innsung inn huangsung aa om leitung mihing te tawh a kizopna hong bawlsak hi. Tua a hih manin thu a piang khempeuh a hong gen hi.
8) Minphatna dawl nih:-
Leitung mihingte in Pasian min phatna ah, hon aa minphatna leh khat kia minphatna a om hi.
Hon aa minphatna a deihna in mi nih pan a tungsiah na ngaihsutna uh leh nalungsim uh kithutuak kithu hual na tawh ka late sakhawm aa deih nget na in itna tawh ngetna a hih manin phatna thu khempeuh leh ngetna thu khempeuh thukim takin ka saanghi,, ci-in Pasian in gen hi. Ka min hong phatkhawmte ka sungah nopsakna na ngahding hi, ci a hih manin minphat khawmna thupi hi.
HON MINPHATNA HUNZAT ZIA
1) Pasian kammal (M. 29:3-4)
2) Paaina pi
3) Paaina la 1,2,3 sungpan khat peuh peuh
4) Siangsawn la
5) Pasian piakla
6) Tapa la
7) Lathak sungpan deih zahzah
8) Pasian tungah deih ngetna
9) Thupha ngetna late tawh hun kizang aa, khatkia minphatna ah Paaina pi kizanglo hi.
DAWI THU
1) Dawite omna:-
Dawite in leitung mihingte pian ma in a om khinzo hi. A maute in van awngthawl, vantung dawlkhatna vantung kongkhak leh aksite kikal ah dawi khua pi khat nei-in a om hi. Aksite leh khapi te tungahzong a teengthei uh hi. Lei tung, leisung, leinuai, a dawldawl te, tuisung, tuitung, ninpaihna, a uih, a thaanghuai, a namsia ninte lak ah teengnuam uh hi. Dawite in singpilian, suangpiliante zong beelthei uh aa, mi hingte lipkhap huaina kihtaak huaina munte ahzong beelthei uh hi.
2) Dawite nuntaakna zia:-
Dawite in mihingte duhkhem peuh deih khempeuh adeih aduh uh hi. Dawite in a sial lamsang a ne zaw uh hi. Dawite in nathei, sithei in kithat thei uh aa, ki simthei uh hi. A khansau om in a khantom om hi. A neu omin agol om aa, atom asau om hi. Ni a sim uh ciangin zanlam vive bek asim uh hi.
3) Dawite ki-ukzia:-
Dawite in leitungah a mun, a gam amual zui-in ukna gam a neiciat uh hi. Ukna gam a neihna dingun, pilna asin uh hi. Ukna(Za') a ngah uh ciangin (Za') minciaptehna in a khut cin, akhe cinte sauzawdiak sak in, a multe a sau sak ban ah hapaak leh kii zong kiguan uh hi.
A uk ciat uh zui-in a uksung aa van omte kikhek kileithei uh hi. Mi hingkhaa a matte uh zong munkhat leh munkhat kikhek kileithei uh hi. Tua mah bangin ukna (Za') te zong lian sak neusak in kikhel theu uh hi. (Za') kia aa, a tawpleh asi zong om ahih manin a banban in (Za') kikhangsak uh hi.
4) Dawite na sep:-
Dawite in mihingte neihsa inn leh lo, neek leh dawn, sum leh paai ih piak ih vaakzawh denna dingin mihing te tungah khemna tuamtuam hong nei uh hi. Hong khem zawhlohte hong bawlsia hi. Khemna leh bawlsiatna hong neih laitak in mihingte neihsa a deih khempeuh uh ala uh hi. Mihing te neih sa khempeuh alak zawhna ding in, bawl siatna a tuamtuam, kitotna, ma bin sak na, lamkhakna te hong nei aa, hong zawh loh ciangin natna tawh hong bawl sia in mihingte hong tha zawm sak hi.
Mihingte thazawmna dingin nat na leh buaina tawh hong zawhkei leh mihing, ganhing, huih aa kipan zattheih khat peuhpeuh tawh hong bawlsia uh hi. Dawi gilote in tua bang aa, hong bawlsiat ciangin mihing leh mihing kitawngin siatna bekbek piang aa, Pasian bawlsa nek leh dawn aa kipan a kimu thei, a kimu theilote khempeuh gu suaksak in anzong nekngam huailo dingin sia sak hi. Tua bang aa mihingte a tha zawm laitak in a neihsa a duh adeih khempeuh gu-in a la khinta uh hi.
5) Biak leh khai a deihna thu:-
Dawite biak leh khai ding a utna in mihingte hampha salua, saukta sa lua, nop saknate haza lua mihing leh Pasian tawh kizopnate haza lua thang pai lua ahih manin khaktan theih zah zah hong khaktan, uktheihzah hong uk nuam, piaktheih ding khempeuh a mau bulphuh aa piakding deih ahih manin biakding khaiding a ut ahi uh hi.
Tua a hih manin dawite in kiseel zel, kilaak zel in amau ut bangbangin a omthei uh hi. Tua bang aa mihingte kihtaaktheih dingin amuhtheih ding leh a muh theihloh dingin a omthei uh hi. A gol aa hong om uh ciangin mihing te mittang tawh a kimu thei hi aa, a neu mahmah aa, a om ciangin mihing te mittang tawh kimu zolo hi. Tua a hih manin dawite a mangthei a kisa ka ahihi.
HILHKIKNA
Pa leh Tapa kikop aa nasepna sungpan a ki tello thute genkik, theih sak behna pen "Hilhkikna" kici hi. Pasian in a tapa tungah a piakna kammal te sungah kammal pawlkhat a nuai ah hong kilak hi.
Pa:-
Kei sungpana piang leitung kata kong piansak te in "Pa" hong ci ding uh hi. Pa in itna tawh sapna hi.
Topa:-
Topa cih kammal tawh sap ding ka deih kei hi. Banghang hiam cihleh To ci aa sapna in kihta aa biaksapna ahihi.
Leen theihna:-
Ka bawlsa na khempeuh a om na munah amanpha aa zattheih ding zah zat siamna leh uk theihna, muh ding leh theihdingte ki pelhlo aa zat theihna leh telmuhna, zatna khempeuh ah uk zawhna neihnate pen leen theihna kici hi.
Leisung tongkhat tum dong aa lo na khawh uh hangin na kham kei ding uh hi:-
Kei-in kong itna leh ka vangliat na tawh kongzawh sakloh ngal in piak na leh ngahna a haksa ding hi. Kei thukim na kisam hi, cihnopna a hihi.
Mittaw leh khel baai:-
Mittaw leh kheelbai cih ciangin a kihumcip, a kimeek cip a zekai mite cihna ahi hi.
Mizawng mihau:-
Mizawng cih ciangin a kampau, a gamtat, a ngaihsut khempeuh leh a sep khempeuh a maa a ding leh mi a ding aa kimanna neilo, gu a suaksak keima deihna tawh kileh bulh mite cih na ahi hi.
Mi hau cihna in a kampau, a gam tat, a ngaihsutna asep abawl khempeuh in amaa pumpileh mi pumpi aa ding in a manpha nuntakna a piangsakte hi aa, ka thu kimpih mite cihna ahi hi.
Mihingte in hauhnaleh zawnna na cih uh leh kei kong gente kibanglo hi. Mihingte in hauhna na cih uh hunkhat leh hunkhat nuntakna ding bek hi aa, ken hau kongcihna in leitung vantung ah akisia ngeilo abei theilo tawntung nopsakna nuntaakna kisapna a om ngeilo nuntaakna te "ahau" ka ci hi.
Mivom mikang khedap aa kipan ka hilh manin a lengthei zo hi:-
Ka bawlsate note omna zui-in a mun tawh kituak aa zattheih khom khom ding hilh aa, ka hong pantah hi, cihnopna ahi hi.
Vanpi leipi lumnih lumthum in hong lum ding:-
Vantung thu khenna piang ding aa, leitung mihingte in nong zuihkei teitei uh leh na pumpi uh leh ka bawl sa nate khempeuh zangh theilo in gu suahna a piang ding hi. Gu suahna a pianna ding thu tampi ahihi. A piang ding thute khat leh khat kibanglo hi.
Mivom mikang ka nuaisiahna:-
Phatakpi aa nongzuih hun uh a tun ciangin na manpha mahmah ding uh aa, ka vantung pilna leh vanliatna tawh mivom mikangte hilh in nalam kaih ding uh hi, cihnopna a hihi.
Tua ahih manin a dang biakna te ih gamah i deih mahmah hangin ut nawn loding uh aa hong ciahsan ding uh hi.
Khut sawm nei leh Khut sawm nih nei:-
Vangliatna lahna ahi hi. Mihingte in mualmong muhtawp ciang a gamla ah vantung galkapte mit phiatkaal in a tungman hi. Tua mah bangin vantung galkapte sangin vantungmi te azah sawm simin a manlang zaw, a vanglian zaw hi. Vantungmite sangin vantung Tapa khut sawm neipa a zawhsawm in vang lianzaw hi. Vantung Tapa khut sawm neipa sangin vantung kumpi a lianbel khut sawmnih neipa Pasian in a zah sawm simin a vanglianzaw hi.
Kei hong mangngilh aa lungsim dang a neite in Pasian hong cinawn kei un:-
Kei hong nial aa kei tawh kizop na leh itna a susia nahih manun mi mawh mi-in hong ki-ciamteh hi.
Dawimangpa zolna in nanei uh hi:-
Zuihding aa thu kongpiakte khem peuhtawh kilehbulh ngaihsut kampau gamtatna te in dawimangpa zolna ahi hi.
Lung nuntaakna banzolo:-
Lungte kitawng ngeilo aa, a ol pen nuntaakna a neihmah bangin ki khelna leh nuntaak thakna ahun zui-in angah uh hi. Tua ahih manin note inzong ka bawlsa na khempeuh tung ah zattheih nuntaak thakna ngah zolo na hih manun, lung nuntaakna ban zo lo kong ci hi.
Luzang humsip aa, khaina:-
Mawhna tawh kiciam mite luzang humsip pan a kikhai mah bangin bangmah kingakna mun neilo aa gen theih haksatna gimna tawlna tawh ki dim aa, a maa guibei dong athuak ding te cipnop na ahi hi.
Ki-it khitna "aw" ka zakkhit ciangin na pumpi in thuakta hen:-
Na ki-it un, na ki-it kei uh leh thukham hi ding aa, nathuak ding uh hi, ci aa genna in, na khempeuh na ngaihsutna na gamtatna khempueh nang aa dingleh mi aa ding aa gu a suakthei dingte zangh kenla, aman pha nuntaakna piang dingin zangh in. Hih itna nazat ciangin itna in nang hong kipsak aa, nopsakna leh ka thupha nang tungah kiptawntung ding hi, cihnopna ahi hi.
Lukhung aa cilsiat ding hong cing ahi hi:-
Mihingte pianna dingin mihing pumpi nuntaakna thak a kilam a ki bawl hi aa, ka vangliatna tawh kidim ahih manin na ngaihsutna na kammal na gamtatna te zongh khial kei-in, ka vangliatna kidim a hih manin kip hi. Tua ahih manin a sia nazat khaklohna dingin hong kicing ahi hi.
Ka nasem ka sawltaakte simmawh ken:-
Ka nasem ka sawltaak asimmawh a bawlsia aa, agensia mi-in ka nasep na a khaktan ka thu hong nial kei hong simmawh, kei hong nial tawh kibang hi. Tua a hih manin ka nasemte a simmawh a bawlsia gimna a thuaksak mi-in, kei hong simmawh ka lam hong khak ahih manin gimna thuak in dawi khutsung tungkha ding hi.
Guktaakna:-
Guktaakna in mi neihsa gitloh na tawh laksakna ahih manin mihing nuntaakna khaktan in bawlsaitna leh suamna tawh kibang hi. Tua hi aa, gu apia tawh kibang hi.
Thadahna:-
Thadah mi-in a nek ding a zonglo a pumpi leh midangte gilkial a thuak sak mihing pumpi abawlsia hi ding hi. Ka bawlsa mihing abawlsia tawh kibang ahih manin mimawh mi-in ki ciamteh hi.
Nanu napa na simmawh ken:-
Nanu napa nuntaakna-in keima nuntaakna hi aa, ka it hi. Nanu napa sungah nangma nuntaakna ding a ki cingtak in a om hi. Nanu napa na sim mawh leh kei hong nial hi ding aa, na nuntaakna khaktan in a bawlsia na hi ding hi. Nu leh pa simmawh in a bawl sia mi-in na nuntaakna leh na pumpi kolbulh tawh kibangin gimna a thuak tawntung ding hi.
Na sanggam leh midangte simmawh kei in:-
Na sanggam leh midangte na sim mawh kei ding hi. Banghang hiam na cih uhleh itna in no hong nei aa hong keem hi. Na sanggam uh leh midangte sim mawh aa, mawhna a zong mi-in a mang thang nuntaakna neilo pumpi a hi ding hi. Na pumpi gupia tawh na ki bang hi.
Theina pi aa, mawhna a bawl teitei te:-
Ka thu deihna thei napi aa, a zui nuamlo ama aa ding leh midangte aa ding a hoih thei napi aa, a zangh nuamlo mi-in na khangpan kipan nangma gui dong khaa gimna leh taksa gimna gen theih haksatna na thuak ding uh hi.
Zuau phuak kei in:-
Zuau phuahna in khemna hi aa, khemna in bawlsiatna tawh kam pau sakna leh gamtat sakna ahi hi. Khemna tawh gamtat sakna leh zat khiat sakna a nei mi-n guu apia tawh kibang ahih manin zuau na phuahna zahzah nangma tungah hong tungkik teitei ding hi. Guu a suak zahzah siat na a suak zahzah nangma tungah hong tungkik ding hi.
Pasian mindaisak kei in:-
Keimah Pasian thu a gensia, a daisak a siasak mi-in ka na sepnate a siasak a suak hi. Ka thu siatsakna ding asem, a bawlsia mite in nuntaak na hamsatna na ngah ding uh hi. Ka thu hong simmawh ka lam hong khak nahih manun, natu nata khangguibei dongin haksat gimna na thuak ding uh aa, dawi khutsung natung ding uh hi.
Hazatna:-
Hazatna in huaihamna, duhhop na lungsim neite hi aa, midangte suk siat bawksiat nopna, suamnopna beitum sak nopna, gamtat siatsak nopna hi aa, ama pumpi nuntaakna in kiman na neilo in amah leh a mah a kikhak tan tawh kibang hi.
Ni sakol aa neihna:-
Ni sakol aa neihna in keima vangliatna tawh na khempeuh ka piang sak aa, ka piansakte khempeuh tung ah om in ka vangliatna tawh ka uk hi. Ka uk khempeuhte zangh in kazat khempeuh te tungah ka vangliatna a ki dim hi. Ka vangliatna tawh a kidim mah bangin itna leh ukna ka nei hi. Mihing, ganhing, singkung, lopa, huih, tui, leitung aa, a nungta leh a nungta theilo muhtheihloh, muhzawhloh sung na ngawn ahzong vangliatna a om hi. Tua a hih manin leitung mihingte ka vang liatna nong muhtel nading uh deihna in ka tuanna ka van khempeuh a lam dang a nei-in kong kimu sak hi.
KIZOPNA
1) Zingtung kizopna:-
Kei tungah deihngetna hong zanghte in keimah hong hopih ahi uh aa, kei hong hopih te in lungsim dang a nei a hopih dingin no leh kei ka ki phal kei hi. Tua ahih manin zingsang tung aa, a dang lungsim neihma kam maldang a ging a pau a omma pumpi gamtat khiatna neih leh lamh mun dangah piakkhiatma in kei tungah lungsim ngaihsutna kampau gamtat neihsa amasa pen piakkhiatna ka deih hi. Tua a hih manin zingsang tung aa, ki-apna leh kizopna athupi hi.
2) Sumpi tawh kizopna:-
Keimah na Pa Pasian tungah sumpi tawh deihngetna aa kizopna leh ki-aapna lungtang taktak a nei ka tate aw, nongnget thute uh khotak in ka kipsak hi. Ngetna "aw" te a mangkei ding aa, kho in a kip tawntung ding hi.
3) Sehsuah piakna:-
A sehsuah aa piakna in itna a sehsuah a om ngeikei hi. Ken note zong na nuntaakna dinguh ka bawlsate leh ka nuntaaknate a sehsuah in kongpia kei aa, kong itna taktak tawh kongpia bek hi. Kei hong itte in kei hong it bang in nong itna zahzah uh tawh na hong kipia ding uh hi.
4) Neihsa leh pumpi kipiak khiatna:-
Na neihsa leh na pumpi sum leh paai na vanzatte tawh ka thu a thanna ding aa, naphalna tawh itna lungtang pua in, a hong kipia khia ka tate aw, nong itna zahzah uh lungkim in na masuan khempeuh uh kong zawh pih ding hi. Kong itna thu na tungah thupha hong tung tawntung ding hi.
5) Kipiak khiatna:-
Amasa penpen in kipiak khiat na in kong bawlsa na pumpi phalna taktak tawh leitung ah itna pia khia in ka thu a theilo, a zalo, a zui nuam lote leh upna hong neilo te tungah lung gulhna upna neihsakna dingin upna leh ka thu zuih sakna a hong telsak mi-in nuntaakna lampi anei ahi ding aa, kei hilhtang aa, ahilh na hih manin na pumpi aa kipan natu nata khangdongah na masuan khempeuh keimah in ka vangliatna tawh semin ka hong zawhpih den ding hi.
6) Mangngilhna:-
Kei nong mangngilh uh ciangun itna, lunggulhna deihna pawknate bei sak in a om nawnlo nusaitna hi aa, mang ngilh ka ci hi. Tua ahih manin nusiatna leh taisan nate a hong nei na hih man uh, kizopna a bei hi. Ken note kong mang ngilh caingin hong deih nawnlo ka hi hi. No nong mang ngilh uh ciangin kizop na a susia a sutat suak nahih manun, mimawh mi-in kong ciamteh aa, a bei khong nuntaakna kimanna a nei nawnlo na hi ding uh hi.
HILHKIKNA TUAMTUAM
1) Mihingte khaa a kibawlna thu:-
Mihing pumpi sungah khaa pum pi a om hi. Mihing te tawh kizop theih na kiho pih theihnate in khaa pumpi a hopih ka hihi. Khaa pumpi ka hopih na zui-in khaa pumpi in mihing lung sim leh ngaihsutna pia in pumpi a gam tang sak hi. Khaa pumpi a hopih ka hihman in khaa pumpi in taksa pumpi lungsim ngaihsutnate hei-in pumpi gamtatna leh kampauna a piangsak hi. Khaa pumpi omkei leh kei tawh ki zopna omlo ding aa, khaa pumpi hopih in gamtat nading gen kei leng, mihing lungsim leh gamtatna a khawl ding hi. Tua a hih manin khaa a kibawl ahi hi.
2) Misiangtho pawi:-
Mi siangtho pawi in vantung mi, vantung galkap, misiangtho te leh leitung mihingte kigawmkhawm aa, ka na sep kum ciaptehna ni thupi ni kum cinni pen misiangtho pawi ciaptehna ahi hi.
3) Leitung leh vantung kong honna pawi:-
Kata Pau Cin Hau in ka bawlsa khempeuh a manpha aa, zat theihna dingin keima tangin leitungah kong pai sak hi. Leitung aa ka bawl nuntaak na anei aneilo na khempeuh van awng thawl aa ki bawl ni, kha, aksi te aa kipan ka bawl khempeuh na zattheih na ding un ka thuzui ka tate in vantung innpi pan pian khiatna leh vantung ka innpi ah ciahkikna ding thu konghonna ahi Tapa nipen vantung leh leitung konghonna pawi ci-in ka ciamteh hi.
4) Kha gilo:-
Misisa khaa van mi siangtho a suaklote sikha kici hi. Sikha in mi hingte' nuntaaknate eng mahmah ahih manin mihingte neihsa leh neek theih khempeuh a duh adeih manun mihing te khem in a bawlsia uh hi. Tua bang aa, a om sikhaa te pen dawite in man in mihingte neihsa khempeuh ala ding leh mihingte a bawlsia dingin dawite in sikhaate a sawl hi. Dawite ii sawl sikhate pen khaa gilo kici hi.
5) Mihing a bawlna thu:-
Kei mah in leitung leisung aa ka bawlsa khempeuh a zangthei ding in mihing ka hong bawl hi. Bang hang hiam cih leh ka bawlsa khempeuh mihingte in a zat manin ka minphat ding in mihing ka piansak ahi hi.
6) Khamkhuapi suahna ding thu:-
Leitungah ka bawl mihingte in ka bawlsa na khempeuh na zattheih na dingun kong hilh kong pantah kong sinsak hi. Ahi zongin pilna leh hauhna in ka ciamteh kei hi. Tua ahih manin Tapa omkei leh vantung pilna leh nopsakna na ngah kei ding uh hi. Tua hi aa Tapa om ahih manin vantung pilna tawh Zogam khamkhuapi a suak ding hi.
7) Sihna:-
Sihna in vantung ciahna lampi hi. Vantung keenlei in vantung Pasian kiangah paina lampi hi. Vantung khau hual in vantung Pasian tawh kizopna thu hi.
8) Mailam thu hilh kholhna:-
Leitungah mipil penpen ciapteh na Doctor te sangin pilna a sangzaw hong pianglai ding hi.
Leitung mipilte ii pilna leh vantung mite pilna ki teh theilo hi.
Vantung mite pilna khawkkhen sawmpha aa, leitung mipil pente in, vangtung mite pilna khawkkhen khat zong kiban zo nailo hi. Vantung mite pilna khawkkhen khat batzawhna dingin Zogam khamkhuapi suak leh banzo panding hi.
"ZOGAM KHAM KHUAPI SUAH ZIA DING"
1) Tediim khuapilian hong suak ding hi.
2) Tediim khuapi sung khuapi thak hong suah ciangin akiim agei aa khuanote tawh kimat ding hi.
3) Agei aa, khuanote tawh kigawm aa, khuapilian asuah ciangin a gei aa, khuanote ah nuntaak zon na nuam zaw ding hi.
4) Pilna sang innpi, pilna saang sinna Tediim ah hong om ding hi.
5) Zogam leitangh ah a leitangh leh a sung, atung aa omte manpha ding hi.
6) Singkung, singgah, singtehte aa kipan mihingte a ding aa, amanpha zattheih na a tuamtuam hong piang ding hi.
7) Mihingte ka thupha tawh kidim ding hi.
8) Zogam leitangh tungah mawtaw a tung nailo khuate leh mawtaw lam a tungnailo khuate ah mawtaw lam hong om ding hi.
9) Zogam leitangh tungah innte thupi thei mahmah ding hi.
10) Zogam a luiluangte guntui, lui tuite mihing, ganhing, singkung, lopa puahna ding leh mei a taan saktheih na dingin kizanghthei khin ding hi.
11) Sun aa nitaangte mahbangin zan aa meitaangte taangpha mahmah ding aa, sun leh zan na kisem ding hi.
12) Mihing cidamna leh hin sawtna hong om ding hi.
13) Gamdang aa om mi nam dangte in damnaleh nopsakna deihin Pasian tungah nget sakna dingin hong zuan ding uh hi.
14) Nitumna lam biakna leh ngeinate ih gamah ih deih mahmah hang ut nawnlo ding hi.
15) Minam ngeinate kizah taak mah mah ding hi.
16) Dawi biakna ngeina khempeuh leh minam dang ngeina biak nate khempeuh kizanghlo ding hi.
17) Pasian zat theihna, vantungmi zat theihna, Tapa zat theihna, a manpha in piang ding aa, hun khempeuh zat siamna om ding hi.
18) Ka min phatna tu aa sangin tawm zaw in thupi zaw ding hi.
19) Minphatna kikhoppi munte ah la ki demna akhua akhua in omnawnlo ding aa, apawlpawl in omding hi.
20) Tedim khuapi simloh a dang khuapite a mau nuntaakna tawh kizui-in khantohna piang bek ding hi.
TANGLAAK KAMMAL PAWLKHAT
= Vantung ni khat leh leitung nitul kikim hi.
= Leitung in leitung kumsim in kum tul tampi a pha zo hi.
= Vantung khaa sim zui-in mihing, ganhing, singkung lopa, huih, tui leh nate kikhek uh hi.
= Note ki-itna in tomkaal sung inzong gu a suak hi. Kei kong itna in kip tawntung hi.
= No anne aa na kisawl un, khatvei bek gilvah ding a kisawl na hi uh aa, ken ne aa kongsawl ciangin nisim naneek ding uh an kicing den hen ka cihna a hi hi.
= Nuntaakna in a kikhel theilo nuntaakna hi aa, hinna kici in a si thei hi. Hinna in hunkhat leh hun khat sungah a om hi.
= Kilam thak cih ciangin lungsim, pumpi, kampau, ngaihsut gamtatna amanpha aa, kipuah kik thakna in kilamh thakna a hi hi.
= Khanlawhna in khaa khanlawhna pumpi khanlawhna kampau gam tat ngaihsutnate tul ngeilo a thak sak den cihna ahi hi.
= Ka nuntaakna vantui siangtho nuntaakna tui malkhat in leitung buppi tui om khempeuh tawk ding hi.
= Ka minphatna late khempeuh a pianna in vantung mite hong hilh ahi hi.
= Note nong sihpih ngamna un, lung sim tawngdong hilo a hih manin zuatna thupi zaw hi.
= Zuatna sangin kiphalna thupi zaw hi.
= Kiphalna sangin kizopna thupi zaw hi.
= Ka thuzui ka tate mihing khat bek a omna ah adang mihingte in hamphat lawh uh hi.
= Kei tawh kizopna hong neilo aa, deih hong ngente in hong ngette uh keikiang hong tun ding haksa hi.
= No pumpi leh ka bawlsa khempeuh no neih ahi kei hi. Keima neih a hihi. Keima neihte a om khawm ahi bek hi.
= Tapa a itmi in kei hong it mi a hi ding aa, kei a hong itmi-in Tapa a it ahi ding hi.
= Ka ni thupi ni hun khempeuh leh leitung vantung konghonna pawi misingtho pawi leh laainite ah note zawhnaleh nuntaaknate kong neihsak mah bangin kong nuntaak sak anuam mi-in sih theina nei te thatlo in na pumpi uh siatna ding ngaihsut a sia aa kipan bawl siatna na zangh kei ding uh hi.
= Ka hoihna in nang hong diksak aa, dikna in nang hong siasak ngeilo hi. Ki itna in hong kipsak tawntung dinghi.
= Kei in hoihna bekbek ka bawl aa, dawi mangpa in siatna bekbek a bawl hi.
= Mi hoihlo lungsim siate in lingkung tawh kibang aa, phatna a bawlte in amanpha vantung khaici ahi hi.
= Phatna dikna a bawl ahoih a man pha mi-in vantung thupha kham lukhu khu ding aa, siatna abawl mi gilote in gawtna ling lukhu khu i thuakna a nei ding hi.
= A theilo a mulote in beng ngong leh mittaw tawh kibang aa, galgen, gal et sakna tawh a thei ngeikei ding uh hi. Tua ahih manin mittaw te ensak kenla veelsak in. Beng ngongte a gei ah gen in.
= Na nuntaakna leh na pumpi mihing te aa dingin na nuntaakna leh phat na in zangh in. Nang in nuntaakna lampi na hi ding hi.
= Kei sialo-in ka bawlsa nate khempeuh leh ka tate nasia kei ding uh hi.
= No na siat uhleh napumpi uh leh ka bawlsa khempeuh na zangh thei kei ding uh hi.
= Vanmisiangtho te in ka ni siangtho nite ah mihingte phattuamna a bawl hi. Dawite kiang a tung mi hing khaa in dawite ii deihna leh a deihte khempeuh a ngah mateng in sikkol bulh in sikling kilhna a thuak uh hi.
= Kei tungah sum leh paai van hong ki-apte khempeuh in kei aa hipah aa, keima deihna leh phalna omlo pi aa zatna in guta ahi hi. Ka nasep na a khaktan a susia mi ahi hi.
= Ka bawlsa mihing leh leitung aa, a om ka bawl khempeuh bawlsia kei in. Kei in a manpha aa ka bawl a hi hi. Nang in zong nang pumpi bawlsiat ding leh na omna inn hong kibawlsiat sak ding na phal kei ding hi.
= Ka ni thupi nite ah keimah phawk na tawh minphatna a hong nei mi in ka lasa in ka thute na genkhiat ma un note aa ding nopsakna a hong tung hi.